Në Prishtinë, më 21 mars 2025, u mbajt nji tryezë e madhe me nji emër edhe më të madh: “Dialogu ndërfetar sipas modelit shqiptar.” Organizuar nga Fondacioni “Drita” i Kishës Katolike, ngjarja mblodhi përfaqësues të katolikëve, myslimanëve, protestantëve dhe hebrenjve. Në fund, u nënshkrua nji deklaratë e përbashkët për paqe, bashkëjetesë dhe harmoni, e cila, ndonëse e formuluar në bashkëpunim mes komuniteteve, aktiviteti u udhëhoq dhe u strukturua nën kujdesin e organizatorëve nga Kisha Katolike.
Në pamje të parë, nji akt fisnik. Në thelb, nji ngjarje që kërkon lexim më të thellë. Unë, prej kohësh, kam ngritur zërin publikisht për nevojën e nji tryeze të tillë ndërfetare në Kosovë — jo për formë, por për përmbajtje; jo për imazh, por për vetëdije të thellë mbi rolin e fesë në jetën publike dhe në unitetin kombëtar. Por kur në nji shtet me shumicë myslimane, ideja, organizimi dhe drejtimi i dialogut formësohen nga nji fondacion katolik — edhe nëse me konsensus — lind pyetja: kush po e udhëheq shpirtin publik të vendit? Kush po e përkufizon harmoninë në emër të të gjithëve?
***
Pas luftës, komuniteti mysliman i Kosovës u gjend përballë nji udhëkryqi historik e kulturor. Në njërën anë qëndronte tradita shqiptare e bashkëjetesës ndërfetare, ku feja nuk shihej si ndarje, por si pjesë e përbashkët e një identiteti kombëtar. Në anën tjetër, pasuan rryma të importuara — salafiste, vahabiste, turke e arabe — të cilat sollën me vete një formë të huaj të Islamit, në përplasje të hapur me karakterin kulturor, e tolerant të Islamit shqiptar.
Këto ndikime e gjetën komunitetin mysliman të papërgatitur. Pasojat e komunizmit kishin lënë një vakum të thellë kulturor dhe shpirtëror: mungesë institucionesh edukative fetare, mungesë reflektimi të thelluar teologjik për ti bërë ballë rrymave puritane, dhe mungesë dialogu me mendimin bashkëkohor. Pikërisht në këtë mjegull Bashkësia Islame e Kosovës ka zgjedhur shpesh një qasje të kujdesshme: pragmatizmin diplomatik — një strategji për të ruajtur balancat, për të shmangur përplasjet dhe për të mos marrë qëndrime të qarta, nga frika se çdo fjalë mund të shkaktojë përçarje apo reagime.
Nënshkrimi i deklaratës në këtë tryezë është pjesë e kësaj qasjeje: nji përpjekje për të treguar se “ne jemi për bashkëjetesë, për paqe, për Evropë”, por pa artikuluar qartë vizionin e vet të brendshëm. A kemi të bëjmë me shmangie të përballjes me të vërtetën? Apo me veprime të kujdesshme për të ruajtur ekuilibra që vetë janë të paqarta dhe të brishta? Sepse kur strukturimi dhe drejtimi i dialogut bëhet nga të tjerët, dhe ti vetëm e nënshkruan në fund, a je ende subjekt i barabartë në tryezë apo ke zgjedh pragmatizmin diplomatik?
***
Kisha Katolike, përmes Fondacionit “Drita”, nuk ka hyrë në këtë tryezë për të kërkuar dominim fetar, por ka kuptuar nji të vërtetë strategjike: aty ku shumica është e përçarë, e paqartë dhe në kërkim të vetvetes, hapësira për të ofruar vizion mbetet bosh — dhe ajo po e mbush me mençuri.
Kjo tryezë nuk ishte thjesht nji ftesë për dialog, por nji përpjekje për të artikuluar nji model të bashkëjetesës sipas përvojës shqiptare, ku feja nuk shihet si pengesë apo zëvendësim i identitetit, por si pjesë përbërëse e tij. Është nji qasje që lidhet drejtpërdrejt me frymën e Vatikanit pas Koncilit II, e cila mbështet tolerancën, bashkëpunimin dhe dialogun ndërkulturor.
Por përtej frymës fetare, kjo është edhe nji strategji e qëndrueshme për prani kulturore dhe morale në hapësirën publike, duke folur gjuhën e paqes dhe të harmonisë, në nji kohë kur shumë aktorë të tjerë kanë zgjedhur heshtjen, tërheqjen ose përçarjen.
E megjithatë, pyetja që ngrihet me të drejtë është:
A po i afrohet Kishës në Kosovë nji krizë që nuk vjen nga jashtë, por nga brenda — nga menaxhimi i pasigurt i valës së konvertimeve të fundit? A do të dijë ajo të përfshijë me maturi të pagëzuarit e rinj, pa lejuar që entuziazmi i tyre të dëmtojë frymën e dialogut dhe të ngrejë tensione të reja në vend të bashkëjetesës?
***
Edhe pse numerikisht pakicë, në vlerësimin tim, protestantët dhe hebrenjtë përfituan ndjeshëm nga pjesëmarrja në këtë tryezë, duke rikonfirmuar praninë e tyre në skenën fetare të Kosovës.
Për protestantët, kjo ishte një mundësi për të forcuar pozicionin e tyre si komunitet aktiv dhe legjitim në dialogun ndërfetar, me një imazh të hapur dhe perëndimor, në përputhje me rrjetet që i lidhin ata me SHBA-të. Megjithatë, nuk duhet neglizhuar se brenda këtij komuniteti ekzistojnë tensione të nënkuptuara, që burojnë nga dy tradita të ndryshme që e përbëjnë atë: njëra me rrënjë në përkatësinë e mëparshme myslimane, dhe tjetra me origjinë nga katolicizmi. Këto dy linja mund të sjellin interpretime të ndryshme mbi fenë, përfshirjen publike dhe dialogun ndërfetar.
Hebrenjtë, edhe pse me prani minimale në realitetin fetar të Kosovës, mbartin një peshë të veçantë simbolike. Përfshirja e tyre në tryezë dërgoi një mesazh të qartë: Kosova dëshiron të projektohet si pjesë e qytetërimit perëndimor judeo-kristian, ku bashkëjetesa ndërfetare konsiderohet vlerë themelore e demokracisë. Në këtë kuptim, prania e tyre ishte më shumë diplomatike sesa shpirtërore, por tepër e rëndësishme për mesazhin ndërkombëtar që kjo tryezë synonte të përcillte.
***
Fjalimi i Kryetarit të Kuvendit, Glauk Konjufca, ishte i kujdesshëm dhe i kalibruar: “Ne nuk e tolerojmë njëri-tjetrin, por jetojmë si vëllezër.” Nji frazë që tingëllon bukur, por që flet më shumë për nevojën e Kosovës për imazh ndërkombëtar, sesa për nji vetëdije të thellë të brendshme.
Edhe për Selinë e Shenjtë, prania e politikës në këtë tryezë është nji fitore: në Ballkan, paqja ndërfetare nuk garantohet vetëm nga fetarët, por nga shtetet që u japin platformë. Kjo është arsyeja pse Vatikani, në mënyrë të mençur, e sheh Kosovën si terren për bashkëpunim me Perëndimin dhe për kundërpeshë ndaj ndikimeve të tjera.
***
Në gjithë këtë lojë të madhe, askush nuk flet për çmimin: për shkollat që nuk kanë në kurrikul religjionin të nji çasje laike, për lagjet ku rrymat ideologjike shkojnë përtej institucioneve religjioze, për thyerjen e laicitetit të institucioneve publike, me pak fjalë për problemet e vërteta por kishte vetëm vlerësim të historisë. Dhe mbi të gjitha, askush nuk flet për aktualitetin e konfuzionit identitetitar, për nji gjeneratë që rritet në mes importimeve të disa riteve dhe zakoneve kulturore që nuk janë Shqiptare.
Në pikëpamjen time, përtej analizës politike dhe gjeostrategjike, dialogu ndërfetar duhet parë si nji parim filozofik, antropologjik dhe etik. Lind nga njohja e tjetrit si person, si fytyrë që na sfidon, siç thotë Lévinas, dhe si thirrje për përgjegjësi ndaj ekzistencës së tjetrit. Dialogu nuk është për të relativizuar të vërtetën, por për të afirmuar nji bashkëjetesë që e sheh tjetrin jo si kërcënim, por si pasuri njerëzore. Dhe kjo nuk ndodh me deklarata të nënshkruara në tavolina formale, por me rrënjosjen e etikës së respektit në zemrën e kulturës dhe arsimimit.
Pikërisht këtë përplasje e ndjeu dhe e tha më mirë se kushdo tjetër Ali Podrimja — në vargje që nuk janë vetëm poezi, por dëshmi e krizës sonë ekzistenciale:
“Lindje, Perëndim, Perëndim a Lindje?
Si dele në pazar po t’thojnë në mes dy qytetërimeve
Dy konop n’qafë t’vnum
Dyte po t’ngrehin e ti po qet shkume…
E ti ndaq jepi cucell t’Arabisë, ndaq jepi cucell të Francës,
ajo ka me lyp tomlin e nanës.”
Zani nuk po na del, jo se nuk kemi fjalë, por sepse nuk po i themi të vërtetat troç. Kur njeriu nuk e flet të vërtetën, zani i ngulfatet — humbet mes kalkulimeve, frikës, interesave të vogla dhe nji paqeje që më shumë duket si heshtje e organizuar. Jemi në mes të dy qytetërimeve, duke e harru që kush jemi, duke u përpjekë që Kosovën ta ushqejmë me “cucell të Arabisë”, dhe me “cucell të Francës” — kur ajo në thelb po kërkon Tomlin e Nanës: gjuhën, rrënjën, kujtesën, dhe të vërtetën që e mban shpirtin gjallë.
***
E besoj që deklarata për bashkëjetesë është nënshkruar me vullnet të mirë. Hapi tjetër i natyrshëm është që kjo tryezë të mos mbetet vetëm simbolike, por të pasojë me krijimin e nji agjende të përbashkët veprimi ndërfetar, — ku komunitetet të angazhohen konkretisht në ngritjen e këshillit ndërfetar me nji strukturë organizative përkatëse; në edukim; në dialog të vazhdueshëm; në kujtesë kulturore dhe ndërtim të përbashkët të së ardhmes.
Vetëm kështu zani i identitar i Shqiptarisë do të dalë qartë — pa frikë, pa mjegull — dhe do ushqehet nga tomli i nanës, e jo nga cucllat që i serviren nga jashtë.