Refuzimi i sjellshëm i Papës kundrejt ftesës së Imamit Turk për me u lut në xhami nuk asht akt kundërshtie, por akt koherence. Nuk asht çashtje protokolli, por çashtje teologjie. Nuk asht mungesë respekti, por respekt i ndërtum mbi të vërtetën.
Në thelb të këtij gjesti qëndrojnë dy sisteme mendimi, dy koncepte të Zotit dhe dy mënyra të ndërtimit të qytetërimit. Dhe Papa, si kreu i nji tradite që e kupton veten përmes racionalitetit të Ungjillit, nuk mund të bëjë gjeste që e relativizojnë Zotin në emër të diplomacisë.
***
Nuk asht e lehtë kur kemi të bajmë me dy teologji që nuk flasin me të njejtin alfabet metafizik. Në teologjinë e krishtenë, Zoti asht marrëdhënie n’mes Atit, Birit dhe Shpirt Shenjt. Thelbi asht bashkëjetesa e dashurisë brenda qenies hyjnore. Vullneti i Tij nuk asht arbitrar, por i brendësum nga dashuria dhe nga mishërimi i Logos-it (fjalës). Në teologjinë islame, Zoti asht vullnet absolut. Njësia e Tij (tauhid, kundërshtim direkt i Trinisë) e përjashton çdo ide të “Atit”, çdo formë të mishërimit, çdo mundësi të afërsisë ontologjike me njeriun. Ai është Zot që flet ligje, jo marrëdhënie.
Këto dy struktura metafizike nuk mund të përputhen. Lutja e Papës formulohet në emër të Trinisë ndërsa lutja Islame e mohon vetë ekzistencën e Trinisë. Lutja nuk asht nji kombinim rastësor apo dashamirës i fjalëve, por akt i saktë teologjik. Me pretendu se mund të lutesh në nji hapësinë të ndërtuar mbi mohimin e dogmës qendrore të fesë sate, do të ishte kontradiktë logjike dhe teologjike. Nuk ka sens! Kjo e bën edhe me më pak respekt ftesën e Imamit i cili asht i gatshëm të bëj kompromentime dhe kontradikta logjike dhe teologjike vetëm për përfitime simbolike!
***
Çdo Papë përpara këtij fenomeni ka vepruar me kujdes të madh, jo vetëm me myslimanët por gjithashtu me çdo religjion tjetër. Në rastin konkret, për ftesën e Imamit në Turqi, kemi edhe raste të tjera që kanë ndodh po në Turqi ku Papët bajnë këtë ndarje themelore.
Në vitin 2006, Papa Benedikti XVI hyri në “Blue Mosque” në Stamboll, por nuk u lut. Ai qëndroi në heshtje, në kontemplim të brendshëm, pa artikulu lutje të krishterë, pikërisisht për me shmang identifikimin teologjik dhe për të respektu arkitekturën fetare të vendit. Edhe në vitin 2001, Papa Gjon Pali II vizitoi xhaminë e Umayyadëve në Damask. Ai nuk u lut brenda saj. Mbajti vetëm nji reflektim për paqen jashtë ritualit, duke ruajt kufinin teologjik.
Në të krejt rastet, vazhdon i njëjti parim, vizitë “po”, lutje “jo”. Sepse lutja nuk asht ceremoni diplomatike, por akt doktrinar. Nuk kompromentohen vlerat teologjike për të ndërtuar paqe të rreme mbi bazat relative të diplomacisë.
***
Çdo religjon ofron njilloj udhëtimi origjinal drejt Zotit, apo edhe nji vizion të Zotit për njeriun. Në antropologjinë e krishtenë, njeriu asht person, i lirë, i thirrun në dialog me Zotin që bahet njeri. Qenia njerëzore asht më e madhe se ligji. Sipas Ungjillit “E shtuna u ba për njeriun, e jo njeriu për të shtunën.” (Markut 2:27). Njeriu asht marrëdhënie-dashuri, e as që nuk vjen në shprehje të jetë i nënshtruar sepse vet nocioni i dashurisë e përjashton nënshtrimin.
Në antropologjinë islame, njeriu asht i vendosur para nji morali të dhënë si ligj. Nënshtrimi (islâm) asht aksioma qendrore. Nuk ka kategori të “imago Dei” (njeriu si imazh i Zotit), nuk ka pjesëmarrje ontologjike me Zotin, vetëm bindje ndaj urdhrit.
Kjo prodhon dy etika dhe dy mënyra jetese shumë të ndryshme. Lutja e Papës nuk mund të shkëputet nga antropologjia e tij teologjike, sepse ajo asht vepër e personit, jo e nji subjekti juridik. Në nji xhami, falja asht akt i detyruar, ligjor, i orientuar drejt normë… “[…] faleni namazin në mënyrë të rregullt, pse namazi është obligim i caktuar për besimtarët.” (Kurani, 4:103). Në krishterim, lutja asht dialog me nji Zot që të njeh, jo ekzekutim i detyrimit. Diferenca asht thelbësore.
***
Qytetnimet formësohen nga vlerat filozofike e teologjike. Historia na e dëshmon këtë kjartë nëse shikojmë shembujt si qytetërimin romak para dhe pas Krishterimit, atë iranian (persian) para dhe pas Islamit, apo kulturat aziatike si Japonia, të cilat e kanë ndërtuar identitetin mbi filozofi kulturore. Struktura e brendshme e nji qytetërimi vjen gjithmonë prej mënyrës se si ai e kupton Hyjnoren dhe njeriun.
Krishterimi, përmes nji udhëtimi të gjatë shekullor, ndërtoi nji qytetnim ku liria e ndërgjegjes mbjellët te ideja e personit. Ndërsa pas rreth gjashtë shekujsh, Islami filloi me ndërtu nji qytetnim të formësum nga ligji fetar si bosht i shoqnisë. Kjo ndarje nuk asht polemike, asht përshkruese. Arkitektura e këtyre dy qytetnimeve buron nga dy koncepte totalisht të ndryshme të Hyjnores dhe të raportit të njeriut me të vërtetën.
Papa nuk asht thjesht figurë shpirtërore, por përfaqësues simbolik i nji qytetnimi. Kur ai lutet, ai afirmon nji botëkuptim teologjik, antropologjik dhe historik. Me u lut brenda nji xhamie kishte me nënkuptu, në mënyrë simbolike, vendosjen e dy qytetërimeve në të njëjtin horizont teologjik dhe filozofik, diçka që as nuk asht reale, as nuk asht e vërtetë. Refuzimi i tij i sjellshëm nuk ishte distancim, por mbrojtje e së vërtetës së vet dhe respekt ndaj së vërtetës së tjetrit.
***
Sot, shoqnia perëndimore, për shkak të ngritjes së relativizmit në statusin e nji vlere absolute (kontradiktë në vete), ka humbur aftësinë për me ba dallime. Fjala “Zot” trajtohet sikur me kenë koncept neutral, i shpërlam nga përmbajtja. Por në filozofi dhe teologji, emrat mbajnë thelb.
Të thuash se Zoti i krishterë dhe ai i Islamit janë i njëjti, pa përcaktu përmbajtjen ontologjike dhe morale, asht njësoj si me thanë se nji violinë dhe nji çekiç janë “instrumente” pa e përcaktu vlerën dhe funksionin e tyre. Kjo nuk asht tolerancë, asht konfuzion që prodhon tension, e jo paqe, dhe konfuzioni vetëm me anë të tensionit qëndron në jetë.
Papa, me veprimin e tij, shmang pikërisisht këtë relativizim të rrezikshëm. Ai e di se aty ku mungon dallimi i fenomeneve, nuk ka as dialog autentik dhe as respekt të vërtetë. Dialogu kërkon kjartësi. Respekti kërkon të vërtetën. Pa këto dy shtylla, çdo gjest ndërfetar mbetet thjesht dekor diplomatik.
***
Refuzimi i sjellshëm i Papës ndaj ftesës së Imamit për t’u lut në xhami nuk ishte akt mosrespekti, por akt integriteti. Ai ishte njëkohësisht duke tregu respekt ndaj besimit të vet, pastaj respekt ndaj besimit të Imamit dhe në fund respekt ndaj dallimeve reale që ekzistojnë midis dy teologjive, dy antropologjive dhe dy qytetnimeve. Paqja nuk ndërtohet mbi barazimin artificial të modeleve fetare, por mbi njohjen e sinqertë dhe të kthjellët të tyre. Më e ndershme asht të thuhet “Ne ndryshojmë në mënyrë thelbësore, por mund të bashkëjetojmë në paqe.” Në këtë kuptim, Papa nuk i tha “jo” lutjes por ai i tha “po” së vërtetës. Për t’i shmang keqkuptimet, ai zgjodhi transparencën, jo diplomacinë boshe. Sepse aty ku e vërteta mbulohet me mjegull, lind tensioni, dhe aty ku e vërteta thuhet hapur, nis liria. Ungjilli e shpreh qartë: “E vërteta ju bën të lirë.” Paqja fillon pikërisht këtu, jo kur fshehen dallimet, por kur njihen dhe pranohen me dinjitet. Lujta ma e madhe asht e vërteta!