A ke mendu ndonjëherë pse s’ka me qenë kurrë njëjtë me i thanë Zotit “Babë” e me iu nënshtru Atij si “Komandant”? A ke mendu pse, n’fund të fundit, krishterimi nuk fillon me nji ligj, por me nji thirrje për dashni?
Nëse s’e ke mendu, këtë tekst jam pikërisht tu e shkru për ty – për ty që beson, por ke harru pse ke besu në fillim. Për ty që je rrit me kryq në mur, por e ke zbrit Zotin prej kryqit e e ke hypë prapë n’tavolinën e gjyqit.
Zoti dashninë s’e shpiku – Ai është dashni
Në shumë fe, Zoti është i fortë, i madh, i drejtë, i frikshëm… edhe i hakmarrshëm. E mirë, le t’jetë. Por në mesazhin e Krishtit, Ai nuk thotë: “Unë ju sundoj,” por “Unë ju dua.”
Jo si politikan në fushatë që të dhuron buzëqeshje me llogari, por si nji Prind që s’ka nevojë me t’fitu, se të ka dhanë jetën. Ai nuk tha: “Respekto ligjin që të të du,” por “Për ty kam ardhë.” Nuk të shti me mësu kod penal përmendësh, por të fali nji histori dashnie.
E dashnia, miku jem, nuk është ndonjë plus sentimental që i shtohet fesë. Ajo është vetë feja.
Nji fe që s’është dashni – s’është as fe, as liri, as e vërtetë. Thjesht, s’është.
Prej skllavit te biri – ndryshimi që çliron
Dëgjon shpesh edhe në kishat tona: “ne jemi robt e Zotit.” Po mirë, a s’doket pak e çuditshme që Zoti, me gjithë fuqinë e Tij, të na donte veç si shërbyes? Nëse jam rob, frikën e kam busull. Nëse jam bir, dashninë e kam themel. Çka ke dëshirë ti me qenë?
Kjo nuk asht lojë fjalësh – kjo asht ndryshim ontologjik. Robi e sheh tjetrin me interes. Edhe e vret. Motra, motrën; vllau, vllaun; motra, vllaun – nuk vriten. Mundohen me ndihmu. Nga dashnia lind barazi. Nga robëria lind hierarki.
Kur Jezusi e zbuloi Zotin si Atë, nuk përdori metaforë. E dha çelësin e shpirtit. Nuk erdhi me kod penal – atë e kishin judenjtë. Erdhi me përqafim. Nuk i preu kryet askujt që s’e besoi – ndonëse priftërinjtë e kohës këtë prisnin. Përkundrazi, la kryt e vet në dorën atyne që nuk e deshtën.
Sepse dashnia nuk hakmerret, nuk vret për t’u vërtetu, nuk urdhënon për t’u pranue.
Dashnia fton. Dashnia është ftesë.
Civilizimi që s’filloi me frikë, por me përqafim
Tash po flasim seriozisht: çdo qytetërim i madh ka një realitet themeltar. Egjiptasit patën Faraonin, hebrenjtë – Moisiun, arabët – Muhamedin, grekët – Logosin racional, romakët – ligjin. Por cilin qytetërim e ka nisë Një i varun lakuriq në një kryq, që thotë:
“Fali ata që po më vrasin”?
Paksa jo konvencionale për nji fillim epokal, apo jo?
Mesazhi i Krishtit nuk filloi si perandori terrori, me shpata dhe uzurpime por, por mbi thirrjen personale. Apostuj e dishepuj të cilët u vranë, e u masakruan. Mesazhi i Krishtit nuk ndërtoi rend mbi kontrollin e trupit, por mbi transformimin e zemrës. Në vend të një ligji të gdhendur në gur, erdh një Fjalë që hyri në mish. Dhe kjo e ndryshoi gjithçka – politikën, kulturën, antropologjinë, mënyrën si njeriu e kupton vetveten.
Politika e dashnisë vs. politika e frikës
Në fe që ndërtohen mbi nënshtrim, struktura politike reflekton një hierarki frike. Autoriteti buron prej lartësisë absolute; kritika ndalohet, ndëshkimi është ligj.
E njohim këtë stil. E kemi provu – si qytetërime, si popuj, si Kishë. Na ka ngacmu shpesh pushteti ma shumë se Ungjilli.
Por në thelbin e vet, mesazhi i Krishtit nuk ngre pushtet mbi frikën, por mbi shërbimin. “Kush do me qenë i pari, le të bëhet shërbëtori i të gjithëve.”
Ky model i autoritetit është kontrakulturor. Ai nuk buron nga forca, por nga besimi i ndërsjellë. Dhe ky model, me gjithë përpëlitjet e historisë, është në themelet e demokracisë moderne – shteti i së drejtës, liria e ndërgjegjes, barazia para ligjit.
Pra, civilizimi perëndimor nuk është produkt i rastësisë laike. Ai është frut i pjekur i një Ungjilli që mban në zemër një ringjallje, jo një fron të frikshëm.
Kultura që buron nga një dashni e kryqëzueme
Shiko artin, muzikën, filozofinë: Bach, Dante, Rembrandt, Bernini, Michelangelo, Tolkien, C.S. Lewis, Simone Weil… A mund t’i imagjinojmë këta pa idenë e njeriut si qenie e dashur, jo si qenie që duhet bindur me dru?
Në qytetërimet e frikës, kultura është propagandë. Ashtu siç ishte në mesjetën tonë. Arti është dekor për ideologjinë. Muzika – himn për liderin.
Në qytetërimin e dashnisë, kultura është shpërthim i shpirtit, eksplorim, pyetje, klithmë për kuptim.
Dashnia nuk e fshin mëkatin – por e shëron
Mos gabo: dashnia nuk është amnisti për mëkatin. Ajo nuk thotë “bëj çka t’dush”. Ajo kërkon kthim. Pendim. Dhe mos përseritje. Por ai që pendohet, nuk poshtërohet por ngjallet.
Ligji të vret. E shpesh, edhe n’emër të Zotit.
Ka ndodh. Edhe në Kishë. E dimë. Sepse njeriu nuk pushon kurrë së tunduar për ta bërë Zotin në imazhin e vet.
Por dashnia nuk sillet si ligj. Nuk të pret gjuhën. Të dëgjon zemrën.
Dashnia si fillim – jo si shpërblim
Në mesazhin e Krishtit, dashnia nuk është çmim për sjellje të mirë. Është shkaku pse ekziston gjithçka.
Ajo vjen para ligjit, para pendesës, para ndërgjegjes. Jeta vetë është përgjigje ndaj kësaj dashnie – ose mohim i saj.
Ndaj, kur ndërtojmë rend shoqëror mbi këtë themel, kemi një etikë që nuk buron nga frika, por nga besimi. Universitetet, spitalet, strehimoret, drejtësia ndërkombëtare, nuk janë vetëm shpikje të Iluminizmit, por i kanë rrënjët të mbjelluna në nji mesazh që bazën e ka dashni dhe që e pa njeriun si vëlla, jo si armik.
Pak sarkazëm për fund…
Disa e kanë Zotin si menaxher fabrike – me sahat n’dorë, pret me u vonu që me ta heq ditën e punës.
Disa si oficer n’terr – me kallash n’dorë, i skanon mendimet. E nëse mendon ndryshe, t’shënon.
Por Zoti i zbuluar nga mesazhi i Krishtit? Ai është Babë. Jo agjent sigurimi.
Nëse ende e sheh Zotin me frikë, ndoshta nuk e ke taku akoma Babën.
Nëse i gjykon të tjerët në emër të “së vërtetës”, ndoshta nuk e ke kuptu kurrë çka do me thanë mëshirë.
Nëse dashninë e sheh si rrezik për rregullin, ndoshta s’ke kuptu as vetveten.
Zoti nuk ka nevojë për robër të tjerë. Djalli ka.
Zoti kërkon bij që ia kthejnë dashninë.
E ajo dashni – s’ka ligj që e përmban. Është zë që thërret përtej çdo religjioni. Përtej çdo morali. Përtej çdo frike.
A mund të ndërtohet një qytetërim pa këtë dashni? Po, mundet. Ka ndodhë.
Po janë shembë, dhe po shembën tu u vra njani me tjetrin.
Sepse kur frika të lodh, nuk mbetet asnjë arsye për të jetu.
Por kur e di se je i dashur – pa kushte, pa frikë, pa maska – atëherë çdo ligj merr kuptim.
Çdo e drejtë është reale.
Çdo njeri është vëlla.
E kjo, miku im, është civilizim. Jo sistem.